BENACO CAMP

VOORAF

September 1994 stroomt, bij het plaatsje Rusumo, een eindeloze colonne vluchtelingen en masse uit Rwanda de grens met Tanzania over. Het zijn voornamelijk Hutu burgers en vluchtende militairen en gezaghebbers. Zevrezen de wraak van de Tutsi militairen voor de genocide die ze aangericht hebben.

Als de Tutsi militairen enkele dagen later de grens sluiten zij n meer dan 450.000 mensen de grens overgestroomd. Dit is te vergelijken met de toenmalige populatie van de agglomeratie Utrecht.

De vluchtelingen strijken een 15-tal kilometer over de grens neer bij datgene waar men behoefte aan heeft: een poel water. Deze poel wordt ook gebruikt door de italiaanse wegenbouwmaatschappij Benaco. Het spontaan ontstane kamp krijgt de naam Benaco Camp en vormt het grootste vluchtelingenkamp ooit tot dan toe. Vanuit het Tanzaniaanse Mwanza probeert de totaal overrompelde UNHCR de hulp op gang te brengen.

De Nederlandse Minisater Pronk richt naar aanleiding van de genocide, samen met Novib, Hivos, Unicef Nederland, Stichting Wereldkinderen en Terre des Hommes een Nederlandse noodhulporganisatie op: Disaster Relief Agency (DRA, later Disaster Relief & Rehabilitation Agency genoemd, nu CARE Nederland).

DRA start haar werk in Rwanda en in de vluchtelingenkampen rondom Rwanda. In Benaco Camp krijgt zij de opdracht voor de ontwikkeling van een noviteit voor de UNHCR: een Community Services  programma bestaande uit Psychosociale Hulpverlening, Sociaalmaatschappelijke Hulpverlening en Primair Onderwijs. Jaap wordt met een team van 4 mensen uitgezonden naar Benaco Camp.

Naast het DRA-team werken er nog een veertigtal internationale NGO's in het kamp welke belast zijn met andere taken.

Deze ervaring was een bepalende periode voor Jaap's huidige werk.

ESSENTIËLE ERVARINGEN

In het begin was het een ongelooflijke chaos: een totaal ontwrichte, ontheemde en getraumatiseerde samenleving die zichzelf in een vreemd land heeft geparachuteerd, een totaal verraste en onvoorbereide UNHCR, een groot gebrek aan voedsel, drinkwater en essentiële levensbehoeften, een land dat al decennia kampt met een onevenredig grote opvang van vluchtelingen uit de naastliggende landen, raids en uitwisseling van militaire vijandelijkheden tussen gevluchtte militairen en 'rebellen' in het thuisland, het Tanzaniaanse leger dat tracht alles in het gareel te krijgen, de Tanzaniaanse overheid die dreigt in te grijpen, etc. \ Je komt dan snel tot de essentie van wat in een samenleving wezenlijk belangrijk is en je leert creatief en inventief in te spelen op de realiteit. Waar in busines geldt: 'time is money' geldt in zo'n situatie: 'time is life'. Met andere woorden niets doen gaat ten koste van mensenlevens en menselijk kapitaal.

SUCCESSFACTOREN

Dus, geen tijd, en we waren ter plekke een van de kleinste ngo's (non governemental organization). Je moet als team snel nadenken en plannen hoe je jouw deel van die enorme problematiek van zo'n 'stad' aanvliegt. Ons team, de teamstrategie en de samenwerking met andere ngo's bleken de belangrijke succesfactoren te zijn.

In de eerste dagen hebben we een 'doelgroepen strategie' ontwikkeld waar menige marketeer jaloers op zou zijn. Zo konden we sterke en kwetsbare groepen in die chaos definiëren, lokaliseren en benaderen. Tot de sterke doelgroepen behoorden vrouwengroepen, sociaal werkers, leerkrachten, studenten, scouts en zelfs amateur voetballers. Tot de kwetsbare doelgroepen behoorden o.m. kinderen die hun ouders verloren hadden of kwijtgeraakt waren, zwaar getraumatiseerde mensen, ouderen, zieken, gehandicapten, alleenstaande ouders e.d.

Ik had snel begrepen dat de conventionele, Westerse methoden van de-traumatisering, cooping en counselling technieken in deze situatie niet zouden werken. De handboeken die ik had meegebracht gaven echter goede, basale en universele aanwijzingen, zoals het belang van het omringen met aandacht van getraumatiseerde mensen, het onder ogen zien van de trauma, het accepteren van de trauma als normaal na dergelijke ervaringen en het vervangen van traumatische herbelevingen door prettige ervaringen. Als inhoud van deze strategie had ik daarom bedacht dat we alleen van enige betekenis konden zijn wanneer we in staat zouden zijn om de praktische -, en sociale nood van de vluchtelingen te lenigen en onze Westerse methodes van persoonlijke counseling te transponeren naar methodes geschikt voor (zelfhulp)groepen en zelfs voor massa's. 

We zijn meteen begonnen met het faciliteren van het herstel van de bestaande sociale structuren en het lenigen van praktische nood. Daarmee wonnen we het vertrouwen van de doelgroepen. De sterke doelgroepen werden ingezet om de zwakke doelgroepen te helpen en ontvingen daarvoor een tegenprestatie. er werden zelfhulpgroepen opgericht. 

De hulpverleners uit onze vluchtelingenstaf kregen een spoedcursus over trauma en onze zelfbedachte collectieve de-traumatiseringsmethoden en gingen deze methoden vervolgens zelf toepassen. Deze aanpak bleek verrassend goed te werken en gewaardeerd te worden.

BIZARRE SAMENWERKING

Naast de sterkere -, en de kwetsbare doelgroepen was er nog een derde categorie: de voormalige overheidsdienaren en militairen, vaak met 'heel veel bloed aan hun handen'. Deze categorie had aanvankelijk nog de macht over de populatie en vormden onderhuidse facties binnen het kamp. Je komt dan in de bizarre situatie dat je op diplomatieke wijze met massamoordenaars moet samenwerken om de eigen doelen te kunnen bereiken. Na verloop van tijd, en mede door de goede samenwerking tussen de noodhulporganisaties en de VN, is hun invloed ingedamd en afgebrokkeld.

GOEDE, BETROUWBARE MENSEN

Ik ben als eerste op zoek gegaan naar een klein team van zeer betrouwbare, goed opgeleide en onbesproken, standvastige medewerkers uit de vluchtelingenpopulatie zelf. Deze mensen heb ik intensief en uitgebreid in het Frans 'doorgezaagd' om zeker te weten dat hun intenties OK waren en dat hun antecedenten klopten. Wat deze mensen aanvankelijk niet wisten was dat ik hun onderlinge conversaties in het Rwandees kon verstaan omdat ik eerder 3 jaar in Rwanda had gewerkt. Toen ik tevreden was ben ik met deze ploeg in hoog tempo de verdere vluchtelingenstaf gaan selecteren. Elke dag stonden er lange rijen kandidaten voor onze tent. Na drie maanden grondig selecteren had ons team zo'n 600 vluchtelingen (leraren, sociaal werkers, academici, logistici, veiligheidsmensen e.d.) op de 'paylist' staan en was er al hard gewerkt om de hersende nood te lenigen. Je wordt een meester in het voorkomen van infiltratie door elementen die je niet binnen de gelederen wilt hebben. Door bedreiging van mijn kernploeg heeft zich toch een keer een ex-kapitein van de voormalige presidentiële garde weten binnen te werken. Doo een stom toeval liep deze tegen de lamp. Naast de vluchtelingenstaf hadden we 17 Tanzaniaanse medewerkers aangetrokken waaronder boekhouders, logistici, radio operators, onderwijsinspecteurs en chauffeurs.

INTERNATIONAL BUSINESS

Het werken in een internationale setting waarin allerlei talen worden gesproken was een positieve ervaring. Er was sprak van grote onderlinge solidariteit, collegialiteit en hulpvaardigheid. Tegelijkertijd was er ook een studentikoze competitie wat betreft de innovatieve en creatieve aanpak van problematiek tot zelfs keiharde concurrentie als het ging om het tenderen op nieuwe 'assignments' van de UNHCR. De ngo's waren allemaal herkenbaar aan hun logo's op shirts en auto's. Dit was de plek waar ik de marketingprincipes in meest essentiële vorm heb geleerd. Op dit niveau is noodhulp niets anders dan een vorm van business.

DOORTASTEND, DAADKRACHTIG, RISK-TAKING

Zo kregen we eens om 17:00 uur 's avonds over de UNHCR radio bericht dat alle ngo's uitgenodigd waren om de volgende ochtend voor 08:00 uur in tweevoud in een gesloten enveloppe een tender voor een nieuwe opdracht in te dienen.. We trachtten razendsnel de satelliettelefoon te activeren om te trachten ons Nederlands bureau te bereiken. Omdat daar iedereen om vijf uur naar huis was vertrokken en GSM's nog niet beschikbaar waren, besloten we na rijp beraad het risico aan te gaan om zonder backstopping van het hoofdkantoor tot actie over te gaan. Na een hele nacht rekenen en tikken bij het licht van het laptopscherm en een olielamp werd alles in tweevoud uitgeprint. Van een flip-overvel werd een enveloppe geïmproviseerd en vervolgens werd naar de UNHCR compound geracet en de enveloppe in de bus geperst. Gelukkig hebben we er nooit naast gegrepen hebben en ons team stond dan ook positief bekend voor haar doortastendheid en creativiteit. 

RESULAATGERICHT WERKEN

Iedere vrijdagavond moesten resultaatgerichte, geobjectiveerde weekrapporten bij de UNHCR ingeleverd worden voor verdere rapportage naar het hoofdkantoor in Genève. Iedere zaterdagochtend NGO meeting onder streng voorzitterschap van het plaatselijke UNHCR hoofd. 40+ ngo's en de VN staf gaven dan een beknopte briefing uitsluitend op basis van planningsafwijkingen en incidenten. De veiligheidssituatie, de politieke situatie, de situatie van voedsel -, water -, brandstofvoorziening, de logistieke en transportvoorzieningen, de hygiëne, medische problematiek en epidemieën, de sociale situatie, het kampmanagement, de vluchtelingenstromen e.d. kwamen daarbij aan bod. Topvoorbeelden van leiderschap, management met militaire precisie en vergadertechniek. Altijd exact binnen twee uur klaar!

STRUCTUUR EN INHOUD

Mijn eerste contract duurde drie maanden. Door de intensiteit van gebeurtenissen leken die langer te duren dan drie jaar! Er werd dagelijks aan 60.000 kinderen primair onderwijs gegeven in drie shifts per dag. Sociaal werkers lenigden de eerste noden van kwetsbare doelgroepen. Bij aanvang van mijn tweede was er voldoende structuur geschapen om me meer op de inhoud te kunnen richten. Bij mijn tussenstop in Nederland had ik de nodige materialen kunnen aanschaffen waaronder een bibliotheek aan Franse handboeken voor sociale professionals en video apparatuur. Ik startte met de opzet van voorlichtingsteams. Deze bestonden o.m. uit twee filmploegen welke voorlichtingsvideo's maakten over allerlei belangrijke onderwerpen van het kampleven en hoe mens het beste met die omstandigheden kon omgaan. Deze video's werden in het kamp vertoond. Daarnaast waren er twee groepen acteurs die openluchtvoorstellingen gaven over deze onderwerpen. Voor de bevolking een ontspannende en welkome afwisseling juist in deze situatie met de spanningen van dood en verderf nog op het netvlies en het dagelijkse kampleven. Deze ploegen hebben met behulp van twee, door Unicef gesponsorde regisseurs, zelfs ook enkele korte speelfilms geproduceerd. Ook een door ons team gefaciliteerde voetbalcompetitie droeg enorm positief bij aan het verwerken van het kampleven.

TENTOONSTELLINGEN, PERS EN PRESENTATIES

In april 1995, een jaar na het begin van de genocide, organiseerde ik met eenvoudige middelen een tentoonstelling van kindertekeningen in een grote tent van de UNHCR. De kindertekeningen toonden de genocide in al haar gruwelijkheid. De tentoonstelling was georganiseerd voor de vluchtelingenpopulatie en de professionele hulpverleners en de bedoeling was bezinning op de gebeurtenissen. Sociaal werkers stonden paraat voor opvang en ondersteuning en er werd slechts een gelimiteerd aantal bezoekers tegelijk binnengelaten en dat was niet tevergeefs! Er hingen kindertekeningen aan de wanden en er lagen tekeningen in matzwart geschilderde dozen op tafels die door de bezoekers geopend konden worden. De tentoonstelling had een dramatische impact op de bezoekers: Ouders die met hun kinderen waren komen kijken reageerden verbijsterd en realiseerden zich ter plekke wat hun kinderen allemaal meegemaakt en gezien hadden. Ook hulpverleners waren diep geschokt door de kindertekeningen. Deze tentoonstelling mocht ik diezelfde maand ook in het Haagse perscentrum Nieuwspoort exposeren en samen met Novib directeur Max van der Stoel een persconferentie geven. Ook het Jeugdjournaal besteedde aandacht aan deze tentoonstelling.

Naar aanleiding van het 45 jarig bestaan van UNHCR  begin 1996 werd ik gevraagd om een deel van een tentoonstelling over het werk van UNHCR in het Nationaal Museum van Dar-Es-Salaam in te vullen. Samen met enkele leden van onze vluchtelingenstaf bouwden we een realistische kampsituatie na waar bezoekers zelf in de praktijk en met workshops konden ervaren wat het betekend om vluchteling te zijn en in een kamp te moeten verblijven.

Begin 1996 werd ik door UNHCR afgevaardigd voor een conferentie over de zorg voor slachtoffers van foltering in Kaapstad, Zuid Afrika. Ik was gevraagd een lezing te houden over onze eerstelijns de-traumatiseringsmethoden. Ik besloot dit samen te doen met een van de leden van de vluchtelingenstaf, een psycholoog. Wie zou dit immers beter kunnen doen dan iemand die de ervaringen van vluchteling en hulpverlener combineerde. Nadat ik alle reisformaliteiten zoals een VN-reispas en visa voor mijn metgezel geregeld had, zouden we aan de vooravond van onze vlucht naar Zuid Afrika de laatste hand leggen aan onze presentatie. Mijn metgezel liet me in plaats daarvan echter weten niet mee te gaan, maar met zijn nieuwe reispapieren naar West Africa te reizen voor een betere toekomst. Ondanks zijn misbruik van de situatie besloot ik zijn eerlijkheid te respecteren en na een afscheid op het vliegveld de volgende dag vertrok ik alleen naar Kaapstad. Mijn lezing vond plaats in een grote zaal vol met internationale experts en wetenschappers op het gebied van traumabehandeling. De ongewone en vernieuwende collectieve trauma aanpak bleek een hit te zijn. Ik moest tientallen handouts laten bijprinten en vele doorgewinterde deskundige spraken me aan en zeiden verrast en diep onder de indruk te zijn. Ook ontving ik enkele uitnodigingen van traumacentra om meer te komen vertellen.

SCENARIOPLANNING

Vanaf begin 1995 ben ik gestart met scenarioplanning en simulatiespelen met de vluchtelingenstaf en andere sleutelfiguren uit het kamp. Het doel was iedereen te prepareren voor mogelijke grootschalige veranderingen in de fluïde situatie. Zo hebben we gesimuleerd dat er een instroom van vluchtelingen uit het nabije Burundi zou plaatsvinden in het kamp zouden plaatsvinden waardoor er een nieuwe indeling nodig zou zijn, dat de VN besloten had het kamp op te delen in meerdere kleine kampen, dat de Tanzaniaanse overheid besloten had het kamp 300 Km. naar het binnenland te verplaatsen, dat ze besloten hadden de vluchtelingepopulatie terug de grens met Rwanda over te drijven. Aan deze groots opgezette simulaties namen onderwijzers, sociaal werkers, nieuw gekozen volksvertegenwoordigers uit de vluchtelingenpopulatie, vertegenwoordigers van kerkgemeenschappen en doelgroepen e.d. deel. Er werden draaiboeken en communicatieplannen opgesteld. Wat is de ''chain of command' wie communiceert wat naar wie, wie is verantwoordelijk voor wat en wie zorgt voor welke kwetsbare groepen. En alles werd 'life' geoefend, nadat iedereen vooraf uitvoerig was gewaarschuwd dat het een oefening betrof om paniek te voorkomen. Fouten en onvoorziene situaties werden verwerkt.

Deze simulaties waren waarschijnlijk mijn belangrijkste bijdrage tijdens  deze periode want twee scenarios voltrokken zich letterlijk zoals ze geoefend waren. In de loop van 1995 werd het kamp opgedeeld in drie kleinere kampen. Er vond dat jaar ook een grote influx van vluchtelingen uit Burundi plaats. Niet lang na mijn vertrek in 1996 besloot de Tanzaniaanse overheid om haar leger in te zetten om zonder aankondiging vooraf de vluchtelingenpopulatie met opgestoken bajonet en at gunpoint de grens over te drijven en het kamp met de grond gelijk te maken.

Management

Leuk om te weten is dat de bekende managementgoeroe Henry Mintzberg in Benaco op bezoek kwam en bijzonder onder de indruk was van de wijze waarop zaken aangepakt werden. Lees het verslag van zijn bezoek aan het Rode Kruis. Mintzberg schreef er zijn traktaat 'Managing Exceptionally' over. Een van de dingen die besproken werden was of er geen evacuatieplannen klaar lagen voor Benaco Camp.  Ja, dus, maar dit was kennelijk uit het institutionele geheugen verdwenen bij sommige NGO's... Echter niet bij 'onze' vluchtelingenstaf die door hun vroege awareness and preparedness heel goed werk verricht hebben.  Ik heb hier later nog een interessante mailwisseling met Mintzberg over gehad."